{"id":354,"date":"2013-02-26T19:10:16","date_gmt":"2013-02-26T17:10:16","guid":{"rendered":"https:\/\/archiwum.parafiabranszczyk.pl\/?p=354"},"modified":"2019-10-18T11:31:45","modified_gmt":"2019-10-18T09:31:45","slug":"powstanie-styczniowe-1863-r-w-parafii-branszczyk","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/archiwum.parafiabranszczyk.pl\/?p=354","title":{"rendered":"Powstanie Styczniowe 1863 r. w parafii Bra\u0144szczyk"},"content":{"rendered":"
12. Wspomnienia o polskim powstaniu z lat 1860-1864.<\/div>\n
(Fragment artyku\u0142u dot. dzia\u0142a\u0144 na terenie pow. pu\u0142tuskiego w t\u0142umaczeniu  ks. W. Wac\u0142awskiego).<\/div>\n
\n

[63] „Na pocz\u0105tku jesieni 1864[1863] roku Wojennym naczelnikiem na powiat pu\u0142tuski i ostro\u0142\u0119cki naznaczony zosta\u0142 stary nasz znajomy z cza¬sów postoju naszego pu\u0142ku w Kaliszu i Sieradzu, pu\u0142kownik Zajcew, który ju\u017c si\u0119 odznaczy\u0142 w tych miastach energicznymi czynami. W tym\u017ce czasie do osady Serock przy\u0142\u0105czono 8 s\u0105siednich gmin, a nasz dowódca oddzia\u0142u, poddany pod rozkazy p\u0142k. Zajcewa z tytu\u0142em, Wojenny naczelnik serockiego odcinka. Jednocze\u015bnie z przybyciem p\u0142k. Zajcewa do Pu\u0142tuska postanowiono zd\u0142awi\u0107, wszelkimi mo\u017cliwymi \u015brodka¬mi powstanie Polaków i w tym celu zwo\u0142ani zostali do Pu\u0142tuska wszyscy wojenni dowódcy poszczególnych odcinków, którym p\u0142k. Zajcew osobi\u015bcie zaleci\u0142 wszelkie \u015brodki, nie kr\u0119puj\u0105c si\u0119 niczem, aby tylko ograniczy\u0107 powsta\u0144ców. Rozkaza\u0142 równie\u017c pu\u0142kownik Zajcew zebranym dowódcom, aby zastosowali u siebie nast\u0119puj\u0105ce \u015brodki:
\n1. urz\u0105dzi\u0107 wiejsk\u0105 stra\u017c z obowi\u0105zkiem wy\u0142apywania pojedynczych powsta\u0144ców.
\n2. Urz\u0105dzi\u0107 w wioskach rogatki i postawi\u0107 przy nich stra\u017c.
\n3. Przeprowadzi\u0107 szczegó\u0142ow\u0105 rewizj\u0119 wszystkich dworów szlacheckich, zagród i zabudowa\u0144 w oddalonych [64] miejscach w celu odszukania sk\u0142adów broni i aresztowania wszystkich podejrzanych osób, i nie posiadaj\u0105cych paszportów.
\nW tem jakby na przekór wzmiankowanym rozporz\u0105dzeniom, a tak\u017ce nie bacz\u0105c na wczesn\u0105 i zimn\u0105 jesie\u0144, w olbrzy¬mich ostrowskich lasach trzyma\u0142a si\u0119 dosy\u0107 silna konna partia powsta\u0144ców pod dowództwem rybaka z Bra\u0144szczyka pod pseudonimem "S\u0142owik”. Ów „S\u0142owik”, znaj\u0105c doskonale teren, pod opiek\u0105 i przy pomocy miejscowej ludno\u015bci, zebra\u0142 parti\u0119 zwan\u0105 "Zawadiaki” („Narwa\u0144cy”) z 40 ludzi z\u0142o\u017con\u0105, zaopatrzy\u0142 ich w doskona\u0142e konie podarowane przez obywateli i z t\u0105 parti\u0105 operowa\u0142 przez ca\u0142e zesz\u0142e lato w s\u0105siaduj\u0105cych z Bugiem lasach, przechodzi\u0142 w lasy radzymi\u0144skie, pokazuj\u0105c si\u0119 w rozmaitych miejscach, szcz\u0119\u015bliwie omija\u0142  zastawione na\u0144 zasadzki.
\nP\u0142k Zajcew chc\u0105c koniecznie zniszczy\u0107 parti\u0119 "S\u0142owika" urz\u0105dzi\u0142 na\u0144 formaln\u0105 ob\u0142aw\u0119, wysy\u0142aj\u0105c jednocze\u015bnie z rozmaitych punktów lekkie oddzia\u0142y, a w tej liczbie i nasz oddzia\u0142 serocki, ze wszystkimi kozakami. Nasz oddzia\u0142 mia\u0142 zrobi\u0107 poszukiwania w Wyszkowie, Bra\u0144szczyku i nad rzek\u0105 Bugiem. Jednocze\u015bnie z nami wys\u0142ane by\u0142y oddzia\u0142y z Pu\u0142tuska, Makowa, Ostrowia i Ostro\u0142\u0119ki. Zgodnie z rozporz\u0105dzeniem p\u0142k. Zajcewa, ca\u0142a ta ekspedycja powinna by\u0107 za¬chowana w \u015bcis\u0142ej tajemnicy i nikt prócz dowódców nie powinien wiedzie\u0107 w jakim kierunku oddzia\u0142 post\u0105pi.
\n24 listopada przed wschodem s\u0142o\u0144ca, nasz oddzia\u0142 z\u0142o\u017cony z jednej roty piechoty i 15 kozaków, pod dowództwem majora K. Hermana wy¬szed\u0142 z Serocka i szos\u0105 bia\u0142ostock\u0105 szed\u0142 w stron\u0119 Wyszkowa. Przeszed\u0142szy las po\u0142o\u017cony o 8 wiorst od Serocka, wyszli\u015bmy na równin\u0119 i o 1\/4 wiorsty od szosy ukaza\u0142y si\u0119 du\u017ce budynki folwarku Somianka, w\u0142asno\u015b\u0107 francuskiego poddanego barona Piud\u017ceta. Na prawo od folwarku wida\u0107 by\u0142o wie\u015b, a przed nami bielej\u0105ca [65] szosa ukazywa\u0142a si\u0119 na kilka wiorst. Poranek by\u0142 wilgotny, mroczny, przed nami nie by\u0142o wida\u0107 nic podejrzanego, ani pieszych ludzi, ani konnych. Ma\u0142y nasz oddzia\u0142, wskutek wilgoci senny, szed\u0142 leniwie, a kozacy paraj\u0105c si\u0119 ze snem okrutnie kiwali si\u0119 na siod\u0142ach. Trzymaj\u0105c si\u0119 tu\u017c przed oddzia\u0142em piechoty kozacy wys\u0142ali na zwiady dwóch tylko. Rozwiad ten wkrótce znik\u0142 nam z oczu, a dojechawszy szos\u0105 do bocznej dworskiej drogi, skr\u0119ci\u0142 na takow\u0105 w stron\u0119 dworu Somianka. Kiedy oddzia\u0142 nasz zbli\u017cy\u0142 si\u0119 do bocznej drogi, wtem da\u0142 si\u0119 s\u0142ysze\u0107 wystrza\u0142 karabinowy i w tej\u017ce chwili zauwa\u017cyli\u015bmy, \u017ce wszyscy nasi kozacy galopem pop\u0119dzili naprzód w stron\u0119 dworu, trzymaj\u0105c w pogotowiu lance. Jeden za\u015b z nich wskazuj\u0105c karabinem na dwór do dowódcy oddzia\u0142u. Dowódca dowiedziawszy si\u0119, \u017ce dwór zaj\u0119ty jest przez powsta\u0144ców, rozkaza\u0142 piechocie obej\u015b\u0107 dwór z prawej strony, aby odci\u0105\u0107 powsta\u0144com ewentualny odwrót do lasu. Kiedy przebiegli\u015bmy po zaoranym polu z \u0107wier\u0107 wiorsty, ujrzeli\u015bmy naszych kozaków p\u0119dz\u0105cych w stron\u0119 lasu. Widz\u0105c z tego, \u017ce kozacy pu\u015bcili si\u0119 w pogo\u0144 za powsta\u0144cami, dowódca pos\u0142a\u0142 pó\u0142 roty na pomoc kozakom, a drug\u0105 po\u0142ow\u0105 zaj\u0105\u0142 dwór Somianka.
\nPierwsza po\u0142owa roty po przej\u015bciu lasem oko\u0142o wiorsty drogi, zatrzyma\u0142a si\u0119 na skrzy\u017cowaniu dróg i przestawszy tam z godzin\u0119 czasu wróci\u0142a do dworu. Tymczasem dwór zaj\u0119ty by\u0142 przez reszt\u0119 naszego oddzia\u0142u, pod dowództwem porucznika Bu\u017cenowa, który przy rewizji budynków dworskich znalaz\u0142 jednego konia powsta\u0144ców, a w s\u0142omie zakopanego tr\u0119bacza z partii "S\u0142owika” i tego aresztowa\u0142 wraz z dwoma niewiadomymi osobnikami i w\u0142a\u015bcicielem maj\u0105tku. Wkrótce przyprowadzili do pokoju, w któ¬rym byli umieszczeni aresztowani, wójta gminy nazwiskiem Bartoszewica, ranionego przez kozaka w chwili ucieczki z dworu do wsi. W kuchni dziedzica gotowa\u0142 si\u0119 obiad w wielkich [66] rondlach, na sto\u0142ach za\u015b le\u017ca\u0142y zapasy ró\u017cnej prowizji i prze\u015bliczne egzemplarze ryb ca\u0142e stosy pieczywa, owoców i inne. Z zebranych na miejscu wiadomo\u015bci, okaza\u0142o si\u0119, \u017ce konna partia powsta\u0144ców przyby\u0142a do Somianki przed wschodem s\u0142o\u0144ca. Dowodzi\u0142 parti\u0105 "S\u0142owik", m\u0119\u017cczyzna \u015brednich lat, wysokiego wzrostu, twarzy ospowatej. Ubrany by\u0142 w w\u0119gierk\u0119 ruskiego huzarskiego oficera. Partyzanci mieli pi\u0119kne ros\u0142e konie, ubrani byli w ciemne pó\u0142ko\u017cuszki, ka\u017cdy mia\u0142 szabl\u0119 i dubeltówk\u0119. W Somiance mia\u0142 "S\u0142owik" urz\u0105dzi\u0107 odpoczynek, lecz sk\u0105d przyszed\u0142 i dok\u0105d mia\u0142 zamiar jecha\u0107, nikt o tym nie wiedzia\u0142. Przybywszy do folwarku powsta\u0144cy umie\u015bcili konie pod wystaw\u0105, oddalon\u0105 od dworu o 50 kroków, a nie zostawiwszy nikogo na czatach, wszyscy poszli do dworu, aby si\u0119 rozgrza\u0107 i posili\u0107. W tym czasie przyjechali dwaj kozacy. Jeden zatrzyma\u0142 si\u0119 przy m\u0142ockarni i wda\u0142 si\u0119 w rozmow\u0119 kobietami, a drugi podjecha\u0142 do dworu i zajrza\u0142 do wn\u0119trza przez  okno nie schodz\u0105c z konia. Powsta\u0144cy tymczasem siedzieli w go\u015bcinnym pokoju plecami do okien, i zdarzy\u0142o si\u0119, \u017ce pod oknem do którego zajrza\u0142 kozak, siedzia\u0142 sam dowódca powsta\u0144ców. Kozak zauwa\u017cywszy w salonie oficera huzarów i my\u015bl\u0105c, \u017ce we dworze bawi\u0105 oficerowie Sumskiego huzarskiego pu\u0142ku kwateruj\u0105cego w Pu\u0142tusku, skombinowa\u0142 sobie, jak si\u0119 pó\u017aniej szczerze przyzna\u0142, \u017ce obywatel nie odmówi jemu i towarzyszowi da\u0107 po kieliszku wódki i dlatego krzykn\u0105\u0142 na kozaka stoj\u0105cego przy m\u0142ocarni: "ej podjed\u017a no tu, we dworze u pana nasi oficerowie w go\u015bcinie". Na ten okrzyk od razu kilku siedz\u0105cych spojrza\u0142o w okno, a zatem w salonie powsta\u0142 wielki ruch. Kozak dojrzawszy na ich plecach dubeltówki i domy\u015bliwszy si\u0119 co to byli za "husarze z Pu\u0142tuska", w mig zawróci\u0142 koniem i wystrzeliwszy w powietrze, uciek\u0142 wraz z towarzyszem z pod dworu. Powsta\u0144cy [67] korzystaj\u0105c z czasu dosiedli koni i prócz jednego tr\u0119bacza, co si\u0142 uciekli do lasu. W ten sposób wskutek s\u0142abego rozwiadu (wszystkiego dwóch ludzi), wskutek gaw\u0119dy jednego kozaka z kobietami, a niedo\u0142\u0119stwa drugiego zaj\u0119tego my\u015bl\u0105 "o pa\u0144skiej wódce”,   konie powsta\u0144ców stoj\u0105ce tu\u017c przy dworze by\u0142y niezauwa\u017cone, a powsta\u0144cy skorzystawszy z kwadransu czasu i dzi\u0119ki dobroci swoich koni, zd\u0105\u017cyli oddzia\u0142owi naszemu uciec do lasu z przed nosa. Kozacki oficer, który goni\u0142 powsta\u0144ców, pó\u017ano wieczorem wróci\u0142 do Somianki i opowiedzia\u0142 dowódcy oddzia\u0142u, \u017ce on nast\u0119powa\u0142 na pi\u0119ty powsta\u0144com, a\u017c do miejsca, gdzie w lesie rozchodzi\u0142y si\u0119 trzy drogi, a nie mog\u0105c odnale\u017a\u0107 ich \u015bladu_gdy\u017c ziemia zdeptana by\u0142a ko\u0144mi w rozmaity sposób, pu\u015b¬ci\u0142 si\u0119 na los szcz\u0119\u015bcia, \u015brodkow\u0105 drog\u0105, który zaprowadzi\u0142a go do Bugu. Tam dopiero si\u0119 przekona\u0142, \u017ce powinien by\u0142 jecha\u0107 lew\u0105 drog\u0105, a co potwierdzi\u0142 rybak, znajduj\u0105cy si\u0119 nad rzek\u0105. Ten o\u015bwiadczy\u0142, \u017ce \u0142owi\u0105c ryby od rana, widzia\u0142 35 do 40 powsta\u0144ców, którzy przyjechali na bardzo zm\u0119czonych koniach do rzeki, a przeprawiwszy si\u0119  wp\u0142aw przez Bug, pojechali galopem w stron\u0119 radzymi\u0144skich lasów. Pokazywa\u0142 nawet miejsce przeprawy, po\u0142o\u017cone o 300 kroków na lewo, gdzie byli kozacy. Oficer rozporz\u0105dzaj\u0105cy 15 lud\u017ami, na zm\u0119czonych i g\u0142odnych koniach, zupe\u0142nie s\u0142usznie zaniecha\u0142 przeprawy przez rzek\u0119, który ju\u017c by\u0142a pokryta g\u0119st\u0105 kr\u0105, lecz zawróci\u0142 do Somianki.
\nPó\u017ano wieczorem otrzyma\u0142em od dowódcy rozkaz odstawienia do Pu\u0142tuska aresztowanego obywatela, dwóch jego go\u015bci i ranionego wójta. Dla obywatela kaza\u0142 zaprz\u0119gn\u0105\u0107 konie do powozu, a dla mnie i 20 najlepszych \u017co\u0142nierzy do konwoju przygotowali trzy ogromne wozy, ka\u017cdy w cztery konie. Podró\u017c do Pu\u0142tuska mia\u0142em odby\u0107 jak naj\u015bpieszniej, aby z powrotem by\u0107 na godzin\u0119 ósm\u0105 rano i z ca\u0142ym oddzia\u0142em o godzinie dziewi\u0105tej ruszy\u0107 naprzód. Okaza\u0142o si\u0119 jednak, \u017ce t\u0119 podró\u017c odby\u0107 w tak krótkim [68] czasie b\u0119dzie niemo\u017cliwym, wskutek z\u0142ej drogi i zepsucia si\u0119 wozu, a wreszcie przeprawy promem przez Narew w\u015bród g\u0119stej kry pozwoli\u0142y nam stan\u0105\u0107 w Pu\u0142tusku o godzinie drugie w nocy. Oddawszy aresztowanych i umie\u015bciwszy \u017co\u0142nierzy na nocleg, zm\u0119czony uda\u0142em si\u0119 na spoczynek w pewnym hotelu, lecz zaledwie zasn\u0105\u0142em, a ju\u017c mnie przebudzi\u0142 unteroficer, przys\u0142any od wojennego naczelnika Zajcewa z raportem od burmistrza miasta Wyszkowa, \u017ce pó\u017ano wieczorem "S\u0142owik" z 35 powsta\u0144cami przeszed\u0142 przez Wyszków, a nie zatrzymuj\u0105c si\u0119 w mie\u015bcie skierowa\u0142 si\u0119 ku lasom ostrowskim. Na raporcie burmistrza p\u0142k Zajcew w\u0142asnor\u0119cznie dopisa\u0142: „otrzymano o godz. 2 min. 45 w nocy. Oficer przyby\u0142y z wi\u0119\u017aniami niech przyjmie do wiadomo\u015bci". Z tego raportu burmistrza nale\u017ca\u0142o wnioskowa\u0107,  \u017ce "S\u0142owik" uciek\u0142szy rano za Bug do lasów radzymi\u0144skich, pó\u017ano wieczorem z powrotem przeprawi\u0142 si\u0119 przez rzek\u0119 pod Wyszkowem i znalaz\u0142 si\u0119 przed naszym oddzia\u0142em, na tej linii, po której wypada nam post\u0119powa\u0107. Raniutko po parogodzinnym odpoczynku ruszy\u0142em z moimi \u017co\u0142nierzami pieszo z Pu\u0142tuska, a uszed\u0142szy z 10 wiorst, za\u017c\u0105da\u0142em od pewnego obywatela podwód, a tak zm\u0119czeni i g\u0142odni stan\u0119li\u015bmy w Somiance o godz. 12 w po\u0142udnie. Zaraz po moim przybyciu nasz oddzia\u0142 ruszy\u0142 w drog\u0119 i przyby\u0142 do Wyszkowa na noc.
\nPrzybywszy do dowódcy oddzia\u0142u burmistrz miasta Wyszkowa zakomunikowa\u0142, \u017ce "S\u0142owik” przeszed\u0142szy wieczorem przez Wyszków, skry\u0142 si\u0119 w lasach ostrowskich. Zarazem burmistrz zaznaczy\u0142, \u017ce konie powsta\u0144ców by\u0142y nadzwyczaj  zm\u0119czone, a sam "S\u0142owik" bardzo przygn\u0119biony i aczkolwiek znajomy z wszystkimi mieszka\u0144cami Wyszkowa z nikim jednak nie wita\u0142 si\u0119 i do nikogo, ani s\u0142owem nie przemówi\u0142. Kozacy zaraz pos\u0142ani byli na wywiad do wioski Czarnowody  i tam zasi\u0119gn\u0119li wiadomo\u015bci, \u017ce powsta\u0144cy znowu przeszli [69] na drug\u0105 stron\u0119 Bugu. Na drugi dzie\u0144 wszystkie mieszkania i budynki, a nawet ko\u015bció\u0142, synagog\u0119 i sklepy szczegó\u0142owo by\u0142y zrewidowane, lecz nic podejrzanego nie znaleziono.
\nPrzep\u0119dziwszy w Wyszkowie dwie doby, oddzia\u0142 nasz poszed\u0142 do Bra\u0144szczyka, gdzie si\u0119 znajdowa\u0142 szpital powsta\u0144ców. Latem tego roku ukrywa\u0142a si\u0119 w lasach bra\u0144szczykowskich silna partia powsta\u0144ców pod dowództwem Luty\u0144skiego, tam\u017ce formowa\u0142a si\u0119 partia „\u017bandarmów od wieszania", któr\u0105 dowodzi\u0142 mieszczanin Karpi\u0144ski, a który w\u0142asnor\u0119cznie powiesi\u0142 5 ludzi. Pó\u017anym wieczorem oddzia\u0142 nasz doszed\u0142 do folwarku Bra\u0144szczyk w\u015bród ulewnego deszczu, który nie pozostawi\u0142 na nas suchej  nitki. Przed przyj\u015bciem naszym dwór zaj\u0119ty ju\u017c by\u0142 przez kozaków, którzy przeszukali wszystkie zak\u0105tki i wystawili warty na wszystkich wyj\u015bciach. Ogromny dwór wygl\u0105da\u0142 bardzo smutnie i samotnie, w jednym tylko oknie \u015bwieci\u0142o si\u0119 ma\u0142e \u015bwiate\u0142ko. Ani we dworze, ani w domach s\u0142u\u017cby nie s\u0142ycha\u0107 by\u0142o \u017cadnego ruchu, i ca\u0142y folwark czyni\u0142 wra\u017cenie wymar\u0142ego. Zanim rotny dowódca porozmieszcza\u0142 \u017co\u0142nierzy na noc i wystawi\u0142 warty, reszt\u0105 oficerów, przeszli\u015bmy przez przedpokój i wielk\u0105 pust\u0105 sal\u0105 do nast\u0119pnego o\u015bwietlonego pokoju, w którym le\u017ce¬li ranni powsta\u0144cy. Na najbli\u017cszym od drzwi \u0142ó\u017cku le\u017ca\u0142 ch\u0142opiec, którego wszyscy wzi\u0119li\u015bmy za dziecko. Nad \u0142ó\u017ckiem jego rozci\u0105gni\u0119ta by\u0142a obr\u0119cz, na niej zarzucone przykrycie z niebieskiego sukna. Na pytanie oficerów ch\u0142opiec powstaniec opowiedzia\u0142, \u017ce ma 15 lat, pochodzi z Warszawy, gdzie pozostawi\u0142 matk\u0119 wdow\u0119, s\u0142u\u017cy\u0142 w partii Luty\u0144skiego i po rozbiciu takowej zosta\u0142 ranny kul\u0105 w nog\u0119, wskutek czego takow\u0105 amputowano. Na pytanie dowódcy oddzia\u0142u, czy dawno tu byli powsta\u0144cy, odpowiedzia\u0142, \u017ce dwa tygodnie temu by\u0142 tu "S\u0142owik" ze swoj\u0105 parti\u0105, a na trzeci dzie\u0144 po odej\u015bciu przys\u0142a\u0142 mu przez \u017candarma cukier, herbat\u0119 i kilka numerów gazet. W odpowiedzi na pytanie co to [70] by\u0142y za ga¬zety, ch\u0142opiec wsun\u0105\u0142 r\u0119k\u0119 pod poduszk\u0119 i wyj\u0105\u0142 stamt\u0105d kilka starych numerów rewolucyjnej gazety "Wolny G\u0142os"  i poda\u0142 takowe oficerowi. Bystre i \u015bmia\u0142e odpowiedzi ch\u0142opca, jego naiwno-dziecinne i dobroduszne oblicze pr\u0119dko zjedna\u0142y dla niego wszystkich oficerów. [Nie obesz\u0142o si\u0119 przy tym bez sceny nie pozbawionej widocznego komizmu; oficer kozacki przys\u0142uchuj\u0105c si\u0119 z wielk\u0105 uwag\u0105 opowiadaniu ch\u0142opca, po\u0142o\u017cy\u0142 na jego stoliku papierosy i wyj\u0105\u0142 ze swego kapciucha gar\u015b\u0107 tabaki, po\u0142o\u017cy\u0142 na stoliku i rzek\u0142: „ach ty szczeniaku, tobie nie wojowa\u0107, wypada\u0142oby kasz\u0119 je\u015b\u0107, dalej ano zapal”. Ch\u0142opiec u\u015bmiechn\u0105\u0142 si\u0119 i sk\u0142oni\u0142 g\u0142ow\u0119 na znak wdzi\u0119czno\u015bci. Zachowanie si\u0119 oficera kozackiego wobec ch\u0142opca-kaleki, wy\u017cej opisane, wygl\u0105da\u0142o na pozór jako opryskliwe w s\u0142owach, ale z odcieniem dobroduszno\u015bci, na któr\u0105 zdoby\u0107 si\u0119 mo\u017ce tylko Rosjanin. Z natury \u0142askawy cz\u0142owiek zrobi\u0142 na wszystkich oficerach silne wra\u017cenie]. Drugi ranny równie\u017c z amputowan\u0105 nog\u0105, nazwa\u0142 siebie felczerem z partii Luty\u0144skiego. Felczer ten, w \u015brednim wieku, z budowy cia\u0142a atleta, prócz  rany w nog\u0119 od kuli otrzyma\u0142 dwie rany k\u0142ute w klatk\u0119 piersiow\u0105 i ci\u0119cie szabl\u0105 w g\u0142ow\u0119, po czem zosta\u0142a na czole g\u0142\u0119boka szrama. Widok tego cz\u0142owieka, przedstawiaj\u0105cego si\u0119 zupe\u0142nie zdrowym, po takich ci\u0119\u017ckich poranieniach, wywo\u0142a\u0142 powszechne zdziwienie w\u015bród wszystkich oficerów.
\nW czasie tej rozmowy z powsta\u0144cami, wesz\u0142a do pokoju niewiasta,  przyzwoicie ubrana i przedstawiwszy si\u0119, jako gospodyni domu, zaznaczy\u0142a, \u017ce prócz niej, wyrostka, felczera i czterech rannych powsta\u0144ców, w ca\u0142ym maj\u0105tku nikogo nie ma. Spojrzawszy z ukosa na dwóch ju\u017c zupe\u0142nie zdrowych ch\u0142opów, kosynierów, przeszli\u015bmy z gospodyni\u0105, do nast\u0119pnego pokoju, przeznaczonego na aptek\u0119, aczkolwiek prócz troch\u0119 szarpi nic w nim nie by\u0142o i tam przep\u0119dzili\u015bmy z gospodyni\u0105 pewien czas, która okaza\u0142a si\u0119 bardzo sympatyczn\u0105 i inteligentn\u0105 staruszk\u0105. Od niej dowiedzieli\u015bmy si\u0119 nast\u0119puj\u0105cych szczegó\u0142ów odnosz\u0105cych si\u0119 do  istnienia powsta\u0144czego szpitala w Bra\u0144szczyku: Szpital istnieje od pocz\u0105tku  powstania z wiedz\u0105 rz\u0105du rosyjskiego, gdy\u017c na mocy pozwolenia Wielkiego Ksi\u0119cia Namiestnika, kierowanego mi\u0142o\u015bci\u0105 bli\u017anich, powsta\u0142o w Króles¬twie Polskim, kilka takich szpitali. W szpitalu Bra\u0144szczykowskim przebywa\u0142o mnóstwo ci\u0119\u017cko rannych powsta\u0144ców, z których niewielu wyzdrowia\u0142o. Gospodyni owa, po wyje\u017adzie do Warszawy dziedziczki z dzie\u0107mi, ch\u0119tnie przyj\u0119\u0142a na siebie obowi\u0105zek opiekowania si\u0119 szpitalem, a jednocze\u015bnie zawiadywa\u0142a maj\u0105tkiem, [71] który szybko chyli\u0142 si\u0119 ku upadkowi. Po wyje\u017adzie dziedziczki do Warszawy powoli rozesz\u0142a si\u0119 wszystka  s\u0142u\u017cba dworska, a za nimi wyjecha\u0142 wolno praktykuj\u0105cy doktor, ranni za\u015b, których w tym czasie by\u0142o niewielu, pozostali na opiece gospodyni i felczera-wyrostka. Wed\u0142ug s\u0142ów gospodyni, szpital utrzymywa\u0142 si\u0119 z dobrowolnych ofiar, a ranni zawdzi\u0119cza\u0107 to mogli g\u0142ównie dowódcom ró\u017cnych oddzia\u0142ów, które prawie codziennie przechodzi\u0142y przez Bra\u0144szczyk, w celu tropienia powsta\u0144ców. Jeden z takich dowódców, komen¬dant Keksholmskiego pu\u0142ku grenadierów genera\u0142 Rall pozostawi\u0142 rannym 25 rubli. "Przez dziewi\u0119\u0107 miesi\u0119cy mojego tu pobytu – mówi\u0142a gospo¬dyni – wiele ja tu widzia\u0142am i prze\u017cy\u0142am. Dzi\u015b przyjmowa\u0142am naczelników wojskowych, a jutro znowu dowódców powsta\u0144czych i mog\u0119 powie¬dzie\u0107 jedno, \u017ce przez ca\u0142y czas nikogo si\u0119 nie ba\u0142am. Kiedy wszyscy rozlecieli si\u0119, ja jedna tu pozosta\u0142am, krzepi\u0105c si\u0119 pewno\u015bci\u0105, \u017ce moje siwe w\u0142osy obroni\u0105 mnie od wszelkiej krzywdy i rzeczywi\u015bcie nikt mnie palcem nawet nie tr\u0105ci\u0142".  Na pytanie dowódcy, czy nie ma jak[ich\u015b] zabronionych rzeczy w maj\u0105tku, gospodyni odpowiedzia\u0142a, \u017ce prócz ubrania po zmar\u0142ych powsta\u0144cach, z\u0142o\u017conego na strychu o czym innym zupe\u0142nie nie wie. \u017bo\u0142nierze zrzucili owe ubrania z poddasza do przedpokoju, okaza\u0142y si\u0119 one niemo\u017cliwe do u\u017cycia, gdy\u017c by\u0142y mocno pokrwawio¬ne i b\u0142otem zeschni\u0119tym umazane, dlatego dowódca kaza\u0142 nazajutrz takowe spali\u0107. W pustym i zimnym obywatelskim dworze, nie by\u0142o ani \u0142ó\u017cka, sto\u0142u, krzes\u0142a, ani s\u0142omy, ani kawa\u0142ka chleba. Gospodyni prócz garnuszka mleka, zdobytego w dzie\u0144 nic absolutnie nie mia\u0142a do jedzenia. Czem si\u0119 ona \u017cywi\u0142a w tym odludnym domu, razem ze swoimi rannymi, trudno by\u0142o zrozumie\u0107. Wskutek braku drzewa opa\u0142owego, \u017co\u0142nierze przynie\u015bli kilka drzwi i por\u0105bawszy takowe rozniecili ogie\u0144.  Powsta\u0142 k\u0142opot z urz\u0105dzeniem legowisk do snu, gdy\u017c s\u0142omy w ca\u0142ym folwarku nie by\u0142o.
\n[72] Drugiego dnia wieczorem podjazd kozacki z\u0142apa\u0142 w zagajniku na lewym brzegu Bugu dwóch powsta\u0144ców uciekaj\u0105cych do lasów Bra\u0144szczykowskich. Opowiadali oni, \u017ce nale\u017c\u0105 do partii "S\u0142owika", byli we dworze Somianka, wówczas, kiedy nasi \u017co\u0142nierze ich tam sp\u0142oszyli. Stamt\u0105d przeprawiwszy si\u0119, w lasy radzymi\u0144skie, zawrócili nazad i pod wsi\u0105 Barcice przep\u0142yn\u0119li Bug, oko\u0142o Somianki udali si\u0119 przez Wyszków w stron\u0119 lasów ostrowskich. W tych lasach "S\u0142owik" rozwi\u0105za\u0142 swój oddzia\u0142, podkomendnym radzi\u0142, aby bro\u0144 i naboje zakopali w lesie, a konie z sob\u0105 zabrali.  \u017baden jednak nie spe\u0142ni\u0142 tej rady, wszyscy rozbiegli si\u0119 w nie\u0142adzie, bro\u0144 rzucali po drodze, a zaje\u017cd\u017cone konie pu\u015bcili bez opieki, z któ¬rych wiele pad\u0142o z g\u0142odu i ze zm\u0119czenia. "S\u0142owik" sam mia\u0142 ucieka\u0107 do  Prus.
\nW Bra\u0144szczyku oddzia\u0142 nasz sta\u0142 trzy dni, czyni\u0105c rewizje w okolicy i na miejscu, a aresztowawszy kilku podejrzanych ludzi o stosunki z powsta\u0144cami, uda\u0142 si\u0119 w stron\u0119 rzeki Narwi, w celu czynienia dalszych wywiadów".  [Dalej nast\u0119puje komentarz ks. W. Wac\u0142awskiego do wspomnianego tekstu].
\nNa tym ko\u0144czy si\u0119 opowiadanie oficera rosyjskiego oddzia\u0142u. Aczkolwiek jest ono przesi\u0105kni\u0119te mocno duchem rosyjskim i tchnie niech\u0119ci\u0105 do Polaków, podaje jednak wiele szczegó\u0142ów wa\u017cnych i ciekawych o dzia\u0142aniach powsta\u0144czych w Bra\u0144szczyka. \u015awiadków \u017cyj\u0105cych, pami\u0119taj\u0105cych Bra\u0144szczyk z czasów powstania 1863 r., dzi\u015b w parafii jest ju\u017c niewielu. Najbardziej przytomny i dobrze orientuj\u0105cy si\u0119 w tych sprawach jest gospodarz Jan Mróz z Bra\u0144szczyka, który mia\u0142 16 lat w czasie powstania. Opowiada on, \u017ce w lasach Bra\u0144szczykowskich by\u0142a wielka partia powsta\u0144ców, która zaraz po \u017cniwach mia\u0142a powa\u017cn\u0105 potyczk\u0119 przy Bra\u0144szczyku, gdzie obecnie wie\u015b Zaro\u015ble, z Rosjanami nadesz\u0142ymi od strony Broku wraz z armatami. By\u0142a to wi\u0119c wspomniana partia Luty\u0144skiego. Zosta\u0142a ona rozbita przez Rosjan i wówczas dosta\u0142 si\u0119 do niewoli rosyjskiej wspomniany wy\u017cej Karpi\u0144ski, strycharz z cegielni dworskiej [73] w Bra\u0144szczyku wraz z synem. By\u0142 on u powsta\u0144ców w \u017candarmerii polowej, a podejrzane osoby zaraz wiesza\u0142, w dworskiej choince na dro¬dze do wsi Budy (dzi\u015b osada po \u015bp. Tomaszu Kuczy\u0144skim). Tam odbyto wiele egzekucji ludzi nawet niewinnych, a mi\u0119dzy innymi powieszono organist\u0119 z parafii Stok (zapewne Stoczek) za Bugiem, który szed\u0142 z papierami do proboszcza w Bra\u0144szczyku. Karpi\u0144ski skazany zosta\u0142 na do\u017cywotni\u0105 katorg\u0119 w kopalniach Syberii i stamt\u0105d ju\u017c nie wróci\u0142. Po rozbiciu tej partii wojska rosyjskie sta\u0142y w Bra\u0144szczyku cztery dni, a armaty ulokowano tu\u017c przy plebanii, gdzie obecnie osada Jó¬zefa Narowskiego.
\nDowódca "S\u0142owik” wspomniany w dokumencie rosyjskim, by\u0142 to rybak z  Bra\u0144szczyka nazwiskiem Maciej \u0141api\u0144ski, wdowiec, mia\u0142 dwie córki, mieszka\u0142 nad Bugiem na probostwie  (gdzie obecnie Jan Dzi\u0119cio\u0142).  Odwa\u017cny, rzutki i awanturniczy – pewnego dnia na pocz\u0105tku powstania znik\u0142 wszystkim z oczu, a\u017c po pewnym czasie dowiedziano si\u0119, \u017ce stoi na czele konnej partii. Po roku jednak wróci\u0142 do domu nie \u015bcigany przez Rosjan.
\nOpowiada dalej Jan Mróz, naoczny dzi\u015b jeszcze \u015bwiadek powstania, \u017ce  szpital powsta\u0144ców w Bra\u0144szczyku by\u0142 nie w samym dworze, a  w browarze. Wzmiankowana opiekunka tego szpitala, owa sympatyczna staruszka, by\u0142a to panna Aniela \u0141epkowska, d\u0142ugoletnia prze\u0142o\u017cona nad gospodarstwem domowym u dziedziców Rapackich. Maj\u0105tek Bra\u0144szczyk by\u0142 wówczas w\u0142as¬no\u015bci\u0105 wdowy Tekli Rapackiej i jej córki Konstancji Deskur. Wyjecha\u0142y one wraz ze s\u0142u\u017cb\u0105 przyboczn\u0105 do Warszawy. Dzier\u017cawi\u0142 ca\u0142y maj\u0105tek Adolf Rudzki (starszy) i mieszka\u0142 na probostwie nad Bugiem, które równie\u017c dzier\u017cawi\u0142. Ówczesny proboszcz ks. Bonifacy Ostrzykowski, cz\u0142o¬wiek \u015bwiat\u0142y, patriota gor\u0105cy, zach\u0119ca\u0142 ludzi do powstania i sam gorliwie pomaga\u0142 powsta\u0144com. Oskar\u017cony przed Rosjanami, ledwo, \u017ce nie dosta\u0142 si\u0119 w ich r\u0119ce, kiedy zaraz po \u017cniwach 1864 r. przyjechali go tu aresztowa\u0107, lecz w por\u0119 ostrze\u017cony w przebraniu pastucha poszed\u0142 z innymi za byd\u0142em wiejskim w \u0142\u0105ki i tam zgin\u0105\u0142 Rosjanom.  Wróci\u0142 dopiero w pó\u0142 roku. Wikariuszem by\u0142 wówczas ks.  Ludomir \u0141adowski,  organista Rytel, ko\u015bcielny Go\u0142\u0119biewski.
\nZ miejscowych w\u0142o\u015bcian do powstania nikt nie nale\u017ca\u0142, aczkolwiek publicznie Rosjanom nie sprzyjali. Brak ducha patriotycznego i wrodzone tchórzostwo nie pozwala\u0142o im wst\u0105¬pi\u0107 do partii, dlatego te\u017c dowódcy powsta\u0144ców zabierali si\u0142\u0105 zdrow¬szych i zdatniejszych ch\u0142opów. Nie wielk\u0105 jednak mieli pociech\u0119 z takiego powsta\u0144ca. Na miejscowym cmentarzu grzebalnym pochowanych jest z gór\u0105 50 powsta\u0144ców. Tyle opowiedzia\u0142 dzi\u015b jeszcze \u017cyj\u0105cy naoczny \u015bwiadek Jan Mróz z Bra\u0144szczyka. [KS. Wac\u0142aw Wac\u0142awski „Opis parafii Bra\u0144szczyk dekanatu wyszkowskiego diecezji p\u0142ockiej”,  Ksi\u0119ga dokumentów parafii Bra\u0144szczyk tom II 1924 [rkps] s. 62-67.<\/p>\n

Zaczerpni\u0119te z Kroniki Parafii Bra\u0144szczyk, 2012 r.<\/p>\n

\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

12. Wspomnienia o polskim powstaniu z lat 1860-1864. (Fragment artyku\u0142u dot. dzia\u0142a\u0144 na terenie pow. pu\u0142tuskiego w t\u0142umaczeniu  ks. W. Wac\u0142awskiego). [63] „Na pocz\u0105tku jesieni 1864[1863] roku Wojennym naczelnikiem na powiat pu\u0142tuski i ostro\u0142\u0119cki naznaczony zosta\u0142 stary nasz znajomy z cza¬sów postoju naszego pu\u0142ku w Kaliszu i Sieradzu, pu\u0142kownik Zajcew, który ju\u017c si\u0119 odznaczy\u0142 w […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[10],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/archiwum.parafiabranszczyk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/354"}],"collection":[{"href":"https:\/\/archiwum.parafiabranszczyk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/archiwum.parafiabranszczyk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/archiwum.parafiabranszczyk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/archiwum.parafiabranszczyk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=354"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/archiwum.parafiabranszczyk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/354\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1028,"href":"https:\/\/archiwum.parafiabranszczyk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/354\/revisions\/1028"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/archiwum.parafiabranszczyk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=354"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/archiwum.parafiabranszczyk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=354"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/archiwum.parafiabranszczyk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=354"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}